تحلیل محتوای اسناد سیاست‌گذاری در حوزه کتابخانه‌های عمومی ایران

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دکتری علم اطلاعات و دانش‌شناسی، دانشگاه خوارزمی، تهران، ایران

2 استاد، گروه علم اطلاعات و دانش‌شناسی، دانشگاه خوارزمی، تهران، ایران

3 استادیار، گروه علم اطلاعات و دانش‌شناسی، دانشگاه خوارزمی، تهران، ایران

4 استادیار، گروه علوم سیاسی، دانشگاه تهران، تهران، ایران

چکیده
هدف: هدف از این پژوهش تعیین مقولهها و موضوعاتی است که در حوزۀ کتابخانه­‌های عمومی جمهوری اسلامی ایران، موردتوجه سیاست‌گذاران ملی بود. این پژوهش در نظر دارد با تحلیل محتوای اسناد خط‌مشی‌گذاری، مسائلی را شناسایی کند که سیاستگذاران درصدد یافتن راهحل برای آنها بودهاند.
روش: این پژوهش از نوع پژوهش‌های کیفی است که با استفاده از روش تحلیل محتوای کیفی انجام شده است. جامعه و نمونه پژوهش شامل متن سیاست‌ها، قوانین و مقرراتی است که در حوزۀ کتابخانههای عمومی به تصویب نهادهای سیاستگذار در جمهوری اسلامی ایران رسیدهاند. در این خصوص، نُه مصوبۀ مهم که بهطور خاص کتابخانههای عمومی را مدنظر قرار دادهاند، مورد بررسی و تحلیل قرار میگیرد. برای کدگذاری نیز از نرم‌­افزار تحلیل دادههای کیفی MAXQDA استفاده شده است. به‏‌منظور تضمین صحت و قابلیت اعتماد این پژوهش از ملاک‌‏های اعتبار‏پذیری، قابلیت اطمینان، قابلیت انتقال و تأیید‏پذیری استفاده شد.
یافته‏‌ها: یافته‌‏های پژوهش نشان داد که در اسناد مصوب برای پنج مسئلۀ «سیاستهای ترویج خواندن»، «مدیریت امور اداری و مالی کتابخانههای عمومی کشور»، «ساخت و توسعه کتابخانههای عمومی کشور»، «مدیریت ارائه خدمات کتابخانهای در کتابخانههای عمومی کشور» و «تعیین بازیگران ادارۀ کتابخانههای عمومی در کشور» مورد توجه قرار گرفته است. بررسی اسناد نشان داد که موضوع سیاستهای ترویج خواندن در سند نهضت مطالعۀ مفید و مصوبۀ شورای فرهنگ عمومی دربارۀ ترویج فرهنگ کتاب و کتاب­خوانی مورد توجه بوده و بازیگران و ذی­نفعان متعددی در این دو سند مورد توجه سیاست­گذاران بوده است. سایر مصوبات، سه موضوع دیگر را تحت پوشش قرار دادهاند. همچنین، نقش بازیگران و ذی‌نفعان مختلف در ارتباط با کتابخانه‌­های عمومی، طبق مفاد مصوبات، بررسی و طبقهبندی شد.

کلیدواژه‌ها


۱. آجرلو، اسماعیل و غفاری‌قدیر، جلال (۱۳۹۱). نظام حقوقی اداری و مالی نهاد کتابخانه‫های عمومی کشور. تحقیقات اطلاع‫رسانی و کتابخانه‫های عمومی. ۱۸(۲)، ۲۶۶-۲۴۱.‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬
۲. ابراهیمی، رحمان (۱۳۹۰). بررسی نقش و جایگاه کتابخانه‌های عمومی در افزایش سرمایه اجتماعی شهروندان: مطالعه موردی شهر تهران. پایان‌نامه کارشناسی‌ارشد علوم کتابداری و اطلاع‌رسانی، دانشگاه تهران.
۳. اشرفی، حجت (۱۳۸۸). کتابخانه‫های عمومی و نیازهای جمعیتی ایران، تحقیقات اطلاع‌رسانی و کتابخانه‌های عمومی، ۱۵(۲)، ۱۲۲-۹۷.‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬
۴. افشار زنجانی، ابراهیم (۱۳۹۴). کتابخانه‌های عمومی: تمرکز یا عدم‌تمرکز. سخن هفتۀ لیزنا، شمارۀ ۲۵۳. ۶ مهر.
۵. حریری، نجلا (۱۳۸۵). اصول و روش‌های پژوهش کیفی. تهران: دانشگاه آزاد اسلامی، واحد علوم و تحقیقات.
۶. خاشعی، وحید (۱۳۹۰). طراحی مدل خط‫مشی‫گذاری فرهنگی در آموزش عالی. تهران: وزارت علوم، تحقیقات و فناوری، معاونت فرهنگی و اجتماعی، دفتر برنامه‫ریزی فرهنگی و مطالعات اجتماعی.‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬
۷. خدائی، محبوبه (۱۳۸۵). جنبه‌های تاریخی شکل‌گیری و توسعه نظام کتابخانه‌های عمومی ایران از سال ۱۳۵۲ تا زمان حاضر. پایان‌نامه کارشناسی ارشد علوم کتابداری و اطلاع‌رسانی، دانشگاه تربیت مدرس.
۸. رنجبر، محسن (۱۳۹۷). بررسی جایگاه کتابخانه‌های عمومی در اسناد بالادستی توسعه کشور را با تمرکز بر قوانین برنامه چهارم تا ششم توسعه. تهیه شده برای طرح کتابخانه ایرانی (منتشرنشده).‬‬‬‬‬‬
۹. شورای عالی انقلاب فرهنگی (۱۳۸۲). هفده سال تلاش در مسیر تحقق اهداف انقلاب فرهنگی ۱۳۶۳-۱۳۸۰. تهران: دانش‌پرور.
۱۰. فلیک، اووه (۱۳۸۷). درآمدی بر تحقیق کیفی (هادی جلیلی، مترجم). تهران: نشر نی.
۱۱. کتابخانه ایرانی (۱۳۹۵). درباره ما. دسترسی در http://nppl.ir (بازیابی شده در ۱ خرداد ۱۳۹۸)‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬
۱۲. گال، مردیت؛ بورگ، والتر و گال، جویس (۱۳۸۳). روش‫های تحقیق کمّی و کیفی در علوم تربیتی و روان‫شناسی (احمد رضا نصر و همکاران، مترجمان) (ج. ۱). تهران: سمت و دانشگاه شهید بهشتی.‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬
۱۳. مجلس شورای اسلامی ایران (۱۳۸۲). قانون تأسیس و نحوه اداره کتابخانه‌های عمومی کشور. در مجموعه دستورالعمل‫های اداره کتابخانه‫های عمومی. تالیف نهاد کتابخانه‫های عمومی کشور. تهران: کتاب نشر، ۱۳۹۰.‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬
۱۴. مجلس شورای اسلامی ایران (۱۳۸۳). آیین‌نامه اجرایی قانون تأسیس و نحوه اداره کتابخانه‌های عمومی کشور». در مجموعه دستورالعمل‫های اداره کتابخانه‫های عمومی. تالیف نهاد کتابخانه‫های عمومی کشور. تهران: کتاب نشر، ۱۳۹۰.‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬
۱۵. مجلس شورای اسلامی ایران (۱۳۹۳). موافقت مجلس با واریز نیم درصد از درآمد شهرداری‌ها به حساب نهاد کتابخانه‌های عمومی هر شهر. دسترسی در http://www.icana.ir/Fa/News/۲۶۷۷۲۸ (بازیابی شده در ۲۰ مهر ۱۳۹۷).
۱۶. ملک‫محمدی، حمیدرضا (۱۳۹۴). مبانی و اصول سیاست‫گذاری عمومی. تهران: سمت. ‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬
۱۷. مهراد، جعفر و حری، عباس (۱۳۸۰). گزارش طرح توسعه نظام ملی کتابخانه‌های عمومی ایران ۱۳۷۸-۱۳۸۰ . شیراز، دانشگاه شیراز.
۱۸. میری، انیس (۱۳۹۶). تدوین مدل کتابخانه عمومی مطلوب جامعه ایرانی به روش پژوهش آمیخته اکتشافی. تهیه شده برای طرح کتابخانه ایرانی. منتشر نشده.
۱۹. نهاد کتابخانه‫های عمومی کشور (۱۳۹۰). مجموعه دستورالعمل‫های اداره کتابخانه‫های عمومی. تهران: کتاب نشر.‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬
۲۰. هلینگ، جان (۱۳۹۴). سیاست‫های ملی کتابخانه‫های عمومی: موردپژوهی‫های بین‫المللی (محمد خندان و همکاران، مترجمان؛ به کوشش و ویرایش محمد خندان). تهران: نهاد کتابخانه‫های عمومی کشور، کتاب نشر.‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬
۲۱. هومن، حیدرعلی (۱۳۸۹). راهنمای عملی پژوهش کیفی. تهران: سمت.
22. Ahmed M.I., Sheikh R.A. (2015). Public Library Legislation in Pakistan: Legal and Regulatory Infrastructure for Public Libraries in Pakistan. Inter. J. Acad. Lib. Info. Sci. 3(2), 37-49.
23. Balaji, B. Preedip, Vinay, M. S. & Mohan Raju, J. S. (2018). A Policy Review of Public Libraries in India, e-Lis, [Preprint], Available at: http://eprints.rclis.org/33242/ (Retrived 2019/07/30)
24. Buckley Owen, B. (2011). The development of UK government policy on citizens' access to public sector information (Doctoral dissertation). Loughborough University.
25. Gardner, M. Frank (1971). Public Library legislation: a comparitive study. Paris: Unseco.
26. Iran Islamic Consultative Assembly (2014). Parliament agrees to deposit half of municipal revenue into the public libraries of each city. Retrieved from http://www.icana.ir/Fa/News/267728 (October 12, 2018)
27. Jaeger, P. T., Gorham, U., Sarin, L. C. & Bertot, J. C. (2013). Libraries, Policy, and Politics in a Democracy: Four Historical Epochs, Library Quarterly: Information, Community, Policy, 83(2), 166–181.
28. Lincoln, Y. S. & E. G. Guba (1985). Naturalistic inquiry. Beverly Hills, CA: Sage.
29. NIDA (2011). Supporting Societies' Needs: a Model Framework for Developing Library Policy: Part 1: Background, 10pp.
30. Reddy DC. Anki (1998). Organization and Management of Public Libraries, New Delhi: Cosmo Publication. Vol 1: 5.