دوره 26، شماره 4 - ( 12-1399 )                   دوره 26 شماره 4 صفحات 589-595 | برگشت به فهرست نسخه ها

XML English Abstract Print


، ghfadaie@ut.ac.ir
چکیده:   (729 مشاهده)
پژوهش در ارتقای دانشگاهی نقشی تعیینکننده و بهتعبیری وتویی دارد که بسیار خوب است، اما به نظر می­رسد باز هم نتوانسته است تأثیر لازم را در کیفیت ارتقای استادان بگذارد. در جلسه­ای در بررسی مقالات مجلۀ تحقیقات اطلاع‌رسانی و کتابخانه­های عمومی و شِکوه از ارسال مقالات کممحتوا توسط نویسندگان، فردی اظهار داشت که: «شهرستانها برای ارتقا مثل تهران سخت نمیگیرند؛ دانشگاه‌های شهرستان‌ها عموماً علاقهمندند تا زودتر بتوانند با داشتن استادانی با درجۀ بالاتر دوره­هایی را برای خود تأسیس کنند». فردی دیگر گفت: «در تهرانش هم هر دانشگاهی برای خود ضابطه ای دارد!»
من دراینباره قضاوتی ندارم، اما اگر چنین مسابقهای بین دانشگاها در این سطح وجود داشته باشد و دانشگاهها با هم و بهویژه در مقابله با دانشگاههای مستقر در تهران چنین نیتی در سر داشته باشند بسیار خطرناک است. البته، زودتر ارتقا گرفتن از نظرِ استادان امری مطلوب و دوستداشتنی است، اما حیثیت دانشگاهها و از آن مهمتر حیثیت علمی کشور بسیار مهمتر است و همۀ ارکان یک نظام باید به فکر ارتقا کیفی بهمعنای واقعی باشند.
داشتن هیئتممیزه هم امتیازی است که وزارتخانه به بعضی دانشگاهها می­دهد، اما بدیهی است که هر دانشگاهی هم مایل است هیئتممیزۀ مخصوص به خود داشته باشد.
این نکته هم گفتنی است که عدهای در گروههای آموزشی و کمیتههای تخصصی نسبت به ارتقای همکارانشان بخل میورزند و برای آنکه دایرۀ اختیارات گروه و سپس رشته از دستشان در نرود سعی میکنند کمتر کسی وارد محدودۀ اقتدارشان شود و سختگیریهایی نه بهلحاظ علمی، بلکه بهلحاظ حرفهای و گاهی سیاسی دارند؛ من خود شاهد بودهام که مقالۀ مدیر گروه آموزشی توسط معاون پژوهشی دانشکده که مدیر مجله هم بود بدون هیچگونه اظهارنظری و گرفتن عیبی حدود دو سال و نیم معطل شد.
اما طرف دیگر قضیه هم مشکلات دیگری ایجاد می­کند؛ زیرا ولنگار بودن هم آبروی دانشگاه و علم را می­برد. باید راهحلی دیگر اندیشید. کنکور و نظام کنکوری هم بلای جان آموزش کشور شده است که بهجای عالم پروراندن، نخبگان تستزن و حرفهمندان دقیقهنودی می­پروراند.
من در اینجا بحثم دربارۀ مدارک قلابی و سرقت­های علمی نیست که آن امری جداگانه است و حیثیت ملی و بینالمللی ما را در معرض مخاطره قرار می­دهد، بلکه اینجا بحثم بیشتر دربارۀ آثاری است که بهظاهر پژوهشاند و نویسنده فکر میکند کاری محققانه انجام داده است در حالی که یا کپیبرداری است یا پژوهش درمورد متغیرهای بیارزش و کمارزشی است که هیچ مشکلی را حل نمی­کند و بر دانش کسی نمی­افزاید.
پژوهش جایگاهی بس رفیع دارد و باید در عرصه ملی و سپس بینالمللی اثرگذار باشد. در غیر این صورت، مقولهای کمّی می­شود که گاه با استنادهای نابجا و زائد برای خود جایگاهی را متصور است. باید اضافه کرد که اعضای بسیاری از گروههای آموزشی برای خود تیم و گروهک می­سازند و در مراحل مختلف پژوهشی به هم وابسته می­شوند. اینان در استناد دادن به هم پاس می­دهند و بهجای خوداستنادی که وقتی از حدش گذشت امری مذموم میشود گرفتار تیم استنادی خودخواسته می­شوند و ملاحظه می­شود در حوزهای خاص، نام چند تن در کنار یکدیگر همواره مطرح است.
توجه بیش از حد به داشتن مقالات آیاسآی از طرف نظام آموزش دانشگاهی کشور هم مزید بر علت شده است، اما باید دید چرا؟ مقالات آیاسای گرچه محسناتی دارند، اما باید پرسید که آیا یک مقالۀ آیاسآی آنقدر در سطح جهانی بدیع بوده که به کشف مسئلهای در جهان انجامیده یا به پژوهشهای علمی جهانی کمکی کرده یا اینکه مطرح شدن مقاله بهخاطر این است که نویسنده اطلاعاتی را از کشور خود به کشورهای توسعه‌یافته عرضه کرده است که آنها یا از روی کنجکاوی یا سیاهنمایی از آن خوششان آمده و آن را منتشر کردهاند؟ این­ها همه قابلبررسی است. بنابراین، صِرف انتشار در مجلات خارجی ممکن است برای فرد نمره مثبتی باشد، ولی باید دید آیا در دایرۀ منافع ملی هم پایه و وجههای دارد یا خیر؟ آیا مشکلی از مشکلات مردم را حل کرده است یا نه؟ بدیهی است که در نظام ارتقا معمولاً کسی به این مسائل کار ندارد، یا کمتر کار دارد و فقط انتشار مقاله در نشریۀ بینالمللی را اعتبار می­دانند، زیرا آییننامه یا دستورالعمل مشخصی در این زمینه وجود ندارد.
در دنیا، فرایند ارتقا مانند ما نیست و همچنین به نظر نمی­رسد که دانشگاههای بزرگ در دنیا نگران رتبهبندی باشند؛ اما سایر دانشگاهها سعی دارند خود را با معیارهای آنان تطبیق دهند. شاید هم سازمانهای رتبهبندیکننده همچون آیاسآس دکانهایی درست کردهاند تا عده ای را سرگرم کنند و از طریق این مؤسسات خواستههای خود را بهلحاظ آموزشی یا پژوهشی به آنان بقبولانند. البته، این بهمعنای بد بودن نظام رتبهبندی نیست، بلکه ضرورتی اجتنابناپذیر است. مشکل در کمّی نگریستن به رتبهبندی است و اینکه بسیاری بهجای پرداختن به محتوا به قالب خواسته­های آنان می نگرند و خود را اسیر مقادیر کمّی می‌کنند.
بسیار شنیده می­شود که فلانی جزء یک درصد دانشمندان جهانی است، یا مقالۀ او جزء پراستنادترین مقالات قرار گرفت، یا او از نظرِ تعداد مقاله رتبۀ بینالمللی یافت، صرفنظر از اینکه یک فرد در عمر علمی خود چقدر میتواند مقاله بنویسد و اینکه آیا کار دانشجویان را به نام خود مصادره کردن کار درستی است یا خیر، باید دید این مقالات و پژوهشها چقدر از مشکلات مردم را حل می­کنند. علم بدون کاربرد مصداق بارز علم بیعمل است.
این چه بلایی است که به جان مقالات یا کتب علمی افتاده که مقبول خارجی بودن در سرتاسر وجود ما رخنه کرده است و به این زودی هم از بین نمیرود. مشابه این ماجرا در امور سیاسی مصداق دارد، جایی که عدهای چشم به خارج دوخته و میل دارند قبل از اینکه در داخل توسط مردمشان مقبول واقع شوند خارج آنها را تأییدکند. در امور دیگر هم همین طور است. مگر در پزشکی مبنای مقبولیت متخصصان وزارت بهداشت ما پذیرش سازمان بهداشت جهانی نیست؟ در غذا و دارو هم همین است. در سایر امتیازات دانشگاهی و در فرهنگ و امور اجتماعی هم همین طور است. وابستگی یا خودباختگی بلایی است که اول از همه فکر انسان را درگیر می­کند، و آنگاه بروز و ظهورش در همه شئون زندگی مشاهده می­شود. در امور مذهبی هم همین طور! فراموش نمی­کنم که قبل از انقلاب ورد سخنرانان مذهبی مترقی ما دکتر الکسیس کارل یا گوستاولوبون و امثالهم بود و الان هم اگر بخواهند حجیت مطلبی را به رخ بکشند از تأیید یا رد آن توسط یک خارجی مثال می­آورند. البته این یا بهخاطر ضعف سخنران یا تغییر مذاق جامعه یا هر دو بود، و صد البته که دیگران بسیار بیشتر و بهتر از ما کار کردهاند، ولی فرق است بین خودباختگی و تسلیم و خودباوری و گزینش نقادانه!
بررسی این موارد از جانب هیئت­های علمی برای ورود به عرصه ارتقا آنهم بی­نظرانه و خیرخواهانه کار آسانی نیست، ولی همین مشکل بودن کار باید محکی برای ارتقا باشد. بنابراین، ممکن است کسی خود مقالۀ معتبری نداشته باشد اما نقدهای عالمانۀ او از هر مقالۀ علمی برتر باشد. متأسفانه، وزارتخانۀ آموزش عالی ما برای این امر نه معیاری دارد و نه اعتباری قائل است.
چه بسیار دسته­بندی در گروههای آموزشی برای گرفتن پایاننامه یا رساله وجود دارد؛ و چه تلاش، یا حتی خواهش و تهدیدی که صورت نمی­گیرد تا دانشجویانی با افراد خاصی پایاننامه یا رساله بگیرند که از نظرِ اخلاق استادی در جای خود قابلبحث است و خود همین­ها و مقالاتی که از آنها استخراج می شود و گاه با فشار در مجلاتی چاپ می شود در ارتقا مؤثر است.
پیشنهاد من این است که هر مقاله یا کتابی که در رشتهای نوشته می­شود قبل از انتشار، ویرایش علمی و ادبی شود و پس از انتشار فوراً توسط سایر متخصصان آن رشته مورد نقد و بررسی عالمانه قرار گیرد. رودربایستی­ها باید کنار گذاشته شود. اعضای هیئتعلمی در کنار تبریک گفتن به هم برای انتشار مقاله یا کتابشان، سکوت را بشکنند و خیرخواهانه و دوستانه به نقد و بررسی بپردازند و محاسن و معایب آنها را بگویند. سکوت معنادار و از کنار این قضیه سبکبار گذشتن و خود را درگیر مسائل حرفهای نکردن آفتی جدی برای این قضیه است. نتیجه این می شود که اعضای هیئت علمی در هر رشته کار مشابه و تکراری انجام می­دهند.
بنابراین، مورد نقد قرار نگرفتن اثری از جانب اعضای هیئت علمی مرتبط باید از طرف کمیته­های تخصصی و سازمانهای ارتقا در سطوح بالاتر مورد پرسش قرار بگیرد. باید سؤال شود مقاله یا کتاب عضو هیئت علمی چرا توسط همرشتهای­هایش مورد بحث و بررسی قرار نگرفته است؟ آیا کار آنقدر ضعیف یا تکراری بوده که قابلبررسی نبوده است یا سطح علمی آنقدر بالا بوده که کسی جرئت اظهارنظر نداشته است؟ یا مناسبات دیگری بر جامعۀ علمی حاکم بوده که مانع از انجام این کار شده است؟ دستکم می­توانستند در تعریف و تمجید اقدام کنند و برای معرفی بیشتر کاری انجام دهند. در خارج، معمولاً هر اثری چاپ می­شود. علاوه بر اظهارنظرهای علمی، خوانندگان هم نظرات خود را بیان میکنند که بهنوعی نشان از ارتباط نوشته با جامعه دارد.
بررسی این موارد و پرسش از آنها پویایی رشته­ها و گروهها را می­رساند و قصد و غرض­ها را در مقابل خیرخواهی­ها روشن می­کند. در جوامع علمی واقعی، هر کار علمی را گامی در جهت پیشرفت یا برونرفت می­دانند که دیگری نه در مقام دفع بلکه در جهت پیشبرد اهداف علمی به آن نگاه، و حسادت را به رقابت سالم بدل می­کند.
نقد سازنده انسان را در هر کاری ورزیده و مسیر را برای ارتقای واقعی هموار می­کند. در جلسهای در پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی در جلسۀ نقد کتاب گفتم هرکس کتابی می­نویسد باید در مقدمۀ کتابش دستکم به تعدادی از مهمترین کتابهای رشتۀ خودش که مربوط به موضوع نگارش آن کتاب است بهنحوی نقدگونه اشاره کرده، یا دستکم توصیف و اهمیت و ضرورت نگارش کار خودش را در کنار آنها بیان کند؛ در غیر این صورت، آن کتاب برای نقد پذیرفته نشود.
در مقاله هم همین طور! بسیاری از نویسندگان در بررسی ادبیات پژوهش فقط اشاره به مقالات نوشتهشده دارند و فهرست منابع را پر می­کنند بدون آنکه نقادی داشته باشند و ارزش کار خود را در قبال آن نوشته­ها نشان داده باشند.
وابسته کردن دانشگاه به صنعت و اینکه استادان باید برای دانشگاه طرح درآمدزا بیاورند دارای محسنات و معایبی است که باید ارتباط آن با ارتقا در جای خود مورد بحث قرار گیرد.
نبودن نظارت کافی در این زمینه سبب شده است تا در دانشگاهها تازهکاران با توصیۀ پیشکسوتان یا بدون آن، آییننامۀ ارتقا را می­گیرند و جلوی خود می­گذارند و سعی می­کنند مطابق آن عمل کنند. خود افرادی را شاهد بودهام که صلاحیت کافی نداشتهاند اما چون امتیازات را مطابق جدول پر کردهاند ناگزیر نمرۀ ارتقا گرفتهاند.
علمسنجی که من خود مدافع آن بودهام می­رود که خود آفتی برای نظام ارتقا شود اگر همواره به جنبههای کمّی بسنده کند. ما ارتقا را به کارخانۀ استاد ساختن تبدیل نکنیم و در درجۀ اول به کیفیت بها دهیم و از انحصارگری و حسادت در حوزۀ علم بپرهیزیم و آن را به رقابت سالم تبدیل کنیم.
متن کامل [PDF 699 kb]   (227 دریافت)    
نوع مطالعه: كيفي | موضوع مقاله: مطالعات روان‌شناسي
دریافت: 1399/12/9 | پذیرش: 1399/10/10 | انتشار: 1399/10/10 | انتشار الکترونیک: 1399/10/10

بازنشر اطلاعات
Creative Commons License این مقاله تحت شرایط Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License قابل بازنشر است.