بررسی عناصر داستان در کتاب‌های کودکان گروه سنی «ج» منتشرشده در فاصلۀ سال‌های 1394-1390

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 کارشناسی ارشد علم اطلاعات و دانش‌شناسی، دانشگاه امام رضا (ع)، مشهد، ایران

2 استادیار، علم اطلاعات و دانش‌شناسی، دانشگاه امام رضا، مشهد، ایران

چکیده
هدف: پژوهش حاضر به‌منظور تعیین وضعیت عناصر داستان در کتاب‌های گروه سنی «ج» منتشرشده در فاصلۀ سال‌های 1390 تا 1394 صورت گرفته است.
روش: این پژوهش به‌لحاظ هدف از نوع کاربردی است که به روش تحلیل محتوا با رویکرد توصیفی انجام پذیرفته است. جامعۀ آماری پژوهش را کلیۀ کتاب‌‌های داستانی گروه سنی «ج»، منتشرشده در فاصلۀ سال‌های 1390 تا 1394 تشکیل می‌دهد که از میان آن‌ها تعداد 100 عنوان با استفاده از روش نمونه‌گیری تصادفی نظام‌مند انتخاب شد. ابزار گردآوری داده‌‌ها سیاهه‌‌وارسی محقق‌ساخته‌ای متشکل از عناصر داستانی شخصیت‌پردازی، طرح، فضاسازی، درون‌مایه، زاویۀ دید، سبک، لحن و تصویرپردازی بود. روایی صوری سیاهه‌وارسی توسط چند متخصص حوزۀ ادبیات کودکان بررسی و تأیید شد. تجزیه‌وتحلیل داده‌‌ها در سطح آمار توصیفی (توزیع و درصد فراوانی) انجام پذیرفت.
یافته‌ها: نتایج پژوهش نشان داد که بیشتر شخصیت‌‌های داستان‌های مورد بررسی از نوع انسان و شیوۀ غالب در بیان داستان بر اساس یک نظم تاریخی به‌صورت پیش‌‌رونده بود. نمادگرایی کمتر مورد استفاده قرار گرفته و درونمایۀ بیشتر آثار از نوع آشکار بود. به‌علاوه، تصویرسازی و تجسم دارای بیشترین فراوانی در سبک داستان‌‌ها بودند.
اصالت/ارزش: جلب مخاطبان کودک و نوجوان به خواندن کتاب‌های داستان از اهمیت وافری در شکل‌گیری شخصیت آن‌ها برخوردار است و در این میان نقش استفادۀ مؤثر از عناصر داستان در راستای خلق آثاری جذاب و تأثیرگذار انکارناپذیر است. در پژوهش حاضر مشخص شد که نویسندگان داستان‌های کودکان به برخی از این عناصر همچون شخصیت‌پردازی پویا، نمادگرایی و استفاده از لحن‌های مختلف کمتر توجه داشته‌اند و پیش از این، از این زاویه به بررسی داستان‌های کودکان گروه سنی «ج» پرداخته نشده است.

کلیدواژه‌ها


۱. آقاگل‌زاده، فردوس (۱۳۷۹). ویژگی‌های متون ادبی از دیدگاه زبان‌شناسی. مجموعه مقاله‌های پنجمین کنفرانس زبان‌‍شناسی، دانشگاه علامه طباطبایی، تهران.
۲. آقازاده، سمیه (۱۳۸۹). تحلیل محتوای کتاب‌های داستان گروه سنی الف (سنین پیش از دبستان) انتشارات کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان از نظر مفاهیم شهروندی (پایان‌نامه کارشناسی‌ارشد). دانشگاه علامه طباطبایی، تهران.
3. ﺍﻣﯿﻦ‌ﺩﻫﻘﺎﻥ، ﻧﺴﺮیﻦ؛ ﭘﺮیﺮﺥ، ﻣﻬﺮﯼ (1382). ﺗﺤﻠﯿﻞ ﻣﺤﺘﻮای ﮐﺘﺎب‌ﻫﺎی داﺳﺘﺎﻧﯽ ﻣﻨﺎﺳﺐ درﮔﺮوه ﺳﻨﯽ «ب» با رویکرد کتاب درمانی. کتابداری و اطلاع‌رسانی، 6(4)، 74-51.
۴. بکایی،‌ حسین(۱۳۹۳). عناصر داستان در داستان کودک و نوجوان. تهران. کانون پرورش فکری کودک و نوجوانان.
۵. بتلهایم، برونو(۱۳۸۹). کاربردهای افسون. ترجمه کاظم شیوارضوی. تهران: دستان.
۶. براهنی، رضا (۱۳۶۸). قصه‌نویسی. تهران: البرز.
۷. بی‌نیاز، فتح الله (۱۳۸۷). درآمدی بر داستان نویسی و روایت شناسی. تهران: افزار.
۸. پریرخ، مهری و امجدی، زهرا (۱۳۸۶). داستان همچون ابزاری برای کمک به کودکان و نوجوانان در مقابله با مشکلات: بررسی داستان‌های کودکان با رویکرد کتاب درمانی. پژوهشنامه ادبیات کودک و نوجوان، ۱۲، ۴۹-۶۸.
۹. تقیان، رقیه (۱۳۸۸). بررسی و تحلیل عنصر شخصیت در پرخواننده‌‌ترین آثار ادبیات داستانی کودکان (پس از انقلاب) (پایان‌‌نامه کارشناسی‌ارشد). دانشگاه تربیت مدرس، تهران.
۱۰. تودوروف، تزوتان (۱۳۸۵). نظریه ادبیات: متن‌هایی از فرمالیست‌های روس (عاطفه طاهایی، مترجم). تهران: اختران.
۱۱. ثقفیان‌خو، آمنه (۱۳۹۲). بررسی ساختاری و محتوایی داستانهای عاشورایی کودک و نوجوان در دهه ۷۰-۹۰ گروه سنی ب و ج (پایان نامه کارشناسی‌ارشد). دانشگاه شیراز، شیراز.
۱۲. جعفری، نرگس (۱۳۹۵). گونه‌شناسی نمادها در ادبیات کودک و نوجوان دهه‌ی هشتاد (پایان‌نامه کارشناسی‌ارشد). دانشگاه حکیم سبزواری، سبزوار.
۱۳. حسین‌زاده صلاتی، اعظم (۱۳۸۸). بررسی و تحلیل عناصر داستان در آثار منثور مصطفی رحماندوست. (پایان‌نامه کارشناسی‌ارشد) دانشگاه شهرکرد، شهرکرد.
۱۴. زینالی، الهام؛ اسداللهی، خدابخش؛ و سعدزاده آنی‌علیا، محرم (۱۳۹۴، اسفند). تحلیل نماد و نمادپردازی در ادبیات داستانی کودک دفاع مقدس. مقاله ارائه‌ شده در همایش بین‌المللی جستارهای ادبی، زبان و ارتباطات فرهنگی، اردبیل.
۱۵. سارانی، فریبا (۱۳۹۲). تحلیل نماد در اشعار شکوه قاسم‌نیا و بیوک ملکی (پایان‌نامه کارشناسی ارشد). دانشگاه بیرجند، بیرجند.
۱۶. شعاری‌نژاد، علی‌اکبر (۱۳۷۸). ادبیات کودکان. تهران: اطلاعات.
۱۷. صادقی، فرهاد (۱۳۸۵). داستان مصور یا قصه‌های دوزبانه: یادداشتهایی در خصوص مصورسازی کتاب کودکان. کتاب ماه کودک و نوجوان، (۱۰۱)، ۲۰۳-۲۰۶.
۱۸. صفاری، سمیرا (۱۳۹۳). بررسی ساختارهای تصویرگری کتاب کودک و نوجوان. نشریه چیدمان، ۷، ۷۶- ۸۴.
۱۹. فروزنده، مسعود (۱۳۸۸). نقد و تحلیل عناصر داستان در گزیده‌ای از داستان‌های کودکان. ادب پژوهی، ۹، ۱۵۱-۱۷۱.
۲۰. قایینی، زهره (۱۳۹۰). تصویرگری کتابهای کودکان: تاریخ، تعریف‌ها و گونه‌ها. تهران: مؤسسه فرهنگی هنری پژوهشی تاریخ ادبیات کودکان.
۲۱. قزل‌ایاغ، ثریا (۱۳۸۳). ادبیات کودکان و نوجوانان و ترویج خواندن: مواد و خدمات کتابخانه برای کودکان و نوجوانان. تهران: سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاه‌ها (سمت).
۲۲. کوثر احمدی، علی (۱۳۷۳). بررسی تصویرسازی در کتابهای کودکان (پایان‌نامه کارشناسی‌ارشد). دانشگاه تربیت مدرس، تهران.
۲۳. محمدی، مهدی (۱۳۹۱). بررسی داستان‌های دینی کودکان و نوجوانان منتشر شده بین سال‌های ۱۳۸۰ تا ۱۳۸۵ از نظر کیفیت محتوا، ساخت و پرداخت و کیفیت زبان و بیان. مجله مطالعات ادبیات کودک، ۳(۱)، ۱۰۹- ۱۳۴.
۲۴. محمدی، مهدی (۱۳۹۲). تحقیقات تحلیل محتوا در ادبیات کودکان و نوجوانان ایران از سال ۱۳۵۳-۱۳۹۰. تحقیقات اطلاع‌رسانی و کابخانه‌های عمومی، ۱۹(۱)، ۱۳۳-۱۱۱.
۲۵. محمدی، مهدی؛ عرب‌شیبانی، زکیه؛ فلسفین، سکینه؛ و خویدکی، سمانه (۱۳۹۶). بررسی ویژگی محتوایی و شخصیت‌پردازی رمان‌های پرفروش نوجوان منتشر شده بین سال‌های ۱۳۸۹-۱۳۸۰. تحقیقات اطلاع‌رسانی و کتابخانه‌های عمومی، ۲۴(۱)، ۱۴۷-۱۲۵.
۲۶. مستور، مصطفی (۱۳۸۰). مبانی داستان کوتاه. تهران: نشر مرکز.
۲۷. مکتبی‌فرد، لیلا (۱۳۸۹). بررسی تناسب محتوای داستان‌‌های تألیفی ایرانی برای کودکان و نوجوانان گروه سنی «ج» با مهارت‌‌ها و مؤلفه‌‌های تفکر انتقادی (پایان‌‌نامه دکتری). دانشگاه شهید چمران، اهواز.
۲۸. میرافکنی زابلی، فهیمه (۱۳۹۴). بررسی محتوای ادبیات داستانی کودک دهه ۶۰ (گروه‌های سنی الف تا ج) (پایان‌نامه کارشناسی ارشد). دانشگاه بین‌المللی امام رضا(ع)، مشهد.
۲۹. میرصادقی، جمال (۱۳۷۷). واژه‌‌نامه هنر داستان‌‌نویسی. تهران: کتاب مهناز.
۳۰. میرصادقی، جمال (۱۳۸۵). عناصر داستان. تهران: سخن.
۳۱. نجفی بهزادی، سجاد (۱۳۹۵). بررسی تطبیقی درون‌مایه داستان‌های نویسندگان برجسته کودک ایران و جهان (پایان‌نامه کارشناسی ارشد). دانشگاه شهرکرد، شهرکرد.
۳۲. نعمت‌اللهی، فرامرز (۱۳۸۵). ادبیات کودک و نوجوان: شناسایی، ارزشیابی، ارزشگذاری کتابهای درسی. تهران: مدرسه.
۳۳. نورتون، دونا (۱۳۸۲). شناخت ادبیات کودکان: گونه‌ها و کاربردها از روزن چشم کودک (منصوره راعی و دیگران، مترجمان). تهران: قلمرو.
۳۴. نوروزی‌طلب، علیرضا (۱۳۷۶). داستان تصویر، تصویر داستان. ادبیات داستانی، ۴۵، ۱۳-۱۹.
۳۵. نیکولایوا، مریا (۱۳۸۷). فراسوی دستور داستان. دیگرخوانی‌های ناگزیر (مرتضی خسرونژاد، مترجم). تهران: کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان.
۳۶. هانت، پیتر (۱۳۸۶). درک ادبیات کودکان جهان (محمود نورمحمدی، مترجم). تهران: سایه‌گستر. (نشر اثر اصلی ۱۹۹۸)
۳۷. یونسی، ابراهیم (۱۳۸۸). هنر داستان نویسی. تهران: نگاه. Fisher, R. (۲۰۰۳). Teaching Thinking: Philosophical Enquiry in the Classroom. London: Continuum.
38. Hillman, J. (1995). Discovering children's literature. Englewood Cliffs, NJ: Prentice Hall.
39. Huck, C. S., Hepler, S. I., Hickman, J., & Kiefer, B. Z. (1997). Children's literature in the elementary school. New York, NY: Holt, Rinehart and Winston.
40. Kuo, C. H. (2005). A post-colonial critique of the representation of Taiwanese culture in children's picture books (Doctoral dissertation). The Ohio State University, Ohio. [DOI:10.17077/2326-7070.1381]
41. Mohammadi, M., Arab Sheybani, Z., Falsafin, S., & Khavidaki, S. (2018). An analysis of the characteristics of Persian best-selling youth fictions published between 2000 and 2010. Research on Information Science and Public Libraries,24 (1). 125-147.
42. Orsolini, M. (1990). Episodic structure in children's fantasy narratives: "Breakthrough" to decontextualised discourse. Language and Cognitive Processes, 5 (1), 53-79. [DOI:10.1080/01690969008402097]
43. Al-Sudairi, N. M. (2000). Children's books of Saudi Arabia: Literary and cultural analysis (Doctoral dissertation). University of Arizona, Arizona.
44. Zhang, H. (2011). Representations of Chinese culture and history in picture books of the Westerville Public Library: Educational quality and accuracy of children literature about China and Chinese culture (Doctoral dissertation). Otterbein University, Otterbein.