مروری نظام‌مند بر پژوهش‌های مکان‌یابی کتابخانه‌های عمومی با استفاده از نظام اطلاعات جغرافیایی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

-

چکیده
هدف: این مطالعه با مرور نظام‌مند متون پژوهشی در حوزه مکان‌یابی کتابخانه‌های عمومی ایران با استفاده از نظام اطلاعات جغرافیایی به تحلیل وضعیت آن پژوهش‌ها از جنبه‌های گوناگون می‌پردازد. بر این اساس، مشکلات و مؤلفه‌های موردتوجه در مکان‌یابی کتابخانه‌های عمومی ایران بر اساس متون پژوهشی بررسی شده است.
روش: مطالعۀ حاضر از نظرِ هدف کاربردی و مبتنی بر مطالعۀ نظام‌مند با مدل پریسما است. برای جمع‌آوری داده‌ها، کلید‌واژه‌های مرتبط با موضوع پژوهش در پایگاه‌های اطلاعاتی معتبر جست‌وجو و 372 مقاله پژوهشی بازیابی شد. با مطالعه و بررسی چکیدۀ مقاله‌ها و در صورت لزوم، نتایج، مقالات تکراری و غیرمرتبط حذف شدند. در نهایت، با اعمال پیمایش اولیه و متناسب با معیارهای ورودی و خروجی، مطالعات توسط پژوهشگران کنترل شد و 29 مقاله باقی ماند. ابزار پژوهش از نوع سیاهۀ وارسی بود. اطلاعات به‌دست‌آمده با تلخیص مطالب در قالب جدول ارائه شده است.
یافته‌ها: یافته‌های مرور نظام‌مند نشان می‌دهد توزیع کتابخانه‌های عمومی در ایران نامتوازن و از نظرِ دسترسی نامناسب هستند. مؤلفه‌های موردتوجه، آسایش (81/32 درصد)، سازگاری (25/31 درصد) و کارایی (18/17 درصد) بودند. همچنین یافته‌ها نشان داد در پژوهش‌های انجام‌شده در این حوزه کمتر به نقشه و رویکرد مهندسی ساختمان توجه شده است.
اصالت/ارزش: با مرور پژوهش­‌های حوزۀ مکان‌یابی کتابخانه‌های عمومی، یافته‌های این حوزه از نظرِ وضعیت توزیع کتابخانه‌ها، مطلوبیت دسترسی به آن‌ها و مؤلفه‌های مؤثر در مکان‌یابی مشخص شد. این پژوهش تصویری کلی نسبت به آنچه انجام شده و آنچه بهتر است در تعیین مکان کتابخانه‌های عمومی رعایت شود برای پژوهشگران آینده ارائه می‌کند.

کلیدواژه‌ها


۱. آقایی جشوقانی، نفیسه (۱۳۹۱). تحلیل پراکندگی و جمعیتی کتابخانه‌های عمومی شهر قم با استفاده از سامانۀ اطلاعات جغرافیایی (جی. آی. اس.) [پایان‌نامۀ کارشناسی‌ارشد]. دانشگاه قم، ایران.
۲. اباذری، زهرا؛ باب الحوائجی، فهیمه؛ و جهانگیری فرد، بهنام (۱۳۹۲). مکان‌یابی کتابخانه‌های عمومی منطقۀ چهار شهر تهران با استفاده از GIS. تحقیقات اطلاع‌رسانی و کتابخانه‌های عمومی، ۱۹(۴)، ۵۴۷-۵۲۷.
۳. اسکروچی، رقیه؛ وزیری هشی، فریده؛ و جان‌بزرگی، مژگان (۱۳۹۵). قابلیت سیستم اطلاعات جغرافیایی (GIS) در نقشۀ نمایی شاخص‌های عملکردهای دانشگاهی. دانش‌شناسی، ۹(۳۵)، ۷-۲۲.
۴. ایرانی هریس، صیاد؛ صبوحی، غلامرضا؛ و مجیدی، مهدی (۱۳۹۵، ۲۳ اردیبهشت). مکان‌گزینی کتابخانۀ عمومی در شهر کرمان در راستای توسعۀ فرهنگی شهر با استفاده از نظام اطلاعات جغرافیایی [ارائۀ مقاله]. دومین کنگرۀ بین‌المللی علوم زمین و توسعۀ شهری، شرکت کیان طرح دانش، پژوهشکدۀ جهاد دانشگاهی واحد استان آذربایجان شرقی، تبریز، ایران. بازیابی‌شده از https://www.civilica.com/Paper-ESUD۰۲-ESUD۰۲_۱۷۲.html
۵. بهرامی، محبوبه؛ ولیپوری، معصومه؛ و حجی‌ملایری، پریسا (۱۳۹۴). توزیع فضایی و مکان‌یابی کتابخانه‌های عمومی شهر بروجرد با استفاده از مدل AHP و تکنیک GIS. جغرافیا و برنامه‌ریزی محیطی، ۲۶(۱)، ۲۰۳-۲۲۰.
۶. پورنقی، رؤیا (۱۳۹۲). مدیریت مجموعۀ منابع کتابخانه با استفاده از نظام اطلاعات مکانی (مطالعۀ موردی کتابخانۀ مرکزی و مرکز اسناد دانشگاه تهران). تحقیقات کتابداری و اطلا ع‌رسانی دانشگاهی، ۴۷(۳)، ۲۵۱-۲۷۲.
۷. پورنقی، رؤیا؛ و باب‌الحوائجی، فهیمه (۱۳۹۴). سیستم اطلاعات مکانی (جی آی اس) و کاربردهای آن در علم اطلاعات و دانش‌شناسی. تهران: نشر چاپار.
۸. پورنقی، رؤیا؛ جلالی دیزجی، علی؛ و زندیه دولابی، مریم (۱۳۹۶). مسیریابی مبتنی بر زمان در کتابخانۀ مرکز اطلاعات و مدارک علمی کشاورزی. پژوهشنامۀ پردازش و مدیریت اطلاعات، ۳۲(۴)، ۱۰۱۷-۱۰۴۲.
۹. جنگجو، شهرام؛ و محمدی ورنوسفادرانی، مریم (۱۳۹۶، ۲۱ اردیبهشت). مطالعۀ وضعیت مکان‌یابی کتابخانه‌های عمومی سطح منطقۀ ۸ شهر تهران [ارائۀ مقاله]. سومین کنفرانس سالانۀ پژوهش های معماری، شهرسازی و مدیریت شهری، شیراز، ایران. بازیابی‌شده از https://www.civilica.com/Paper-AUUM۰۳-AUUM۰۳_۲۵۷.html
۱۰. حسینی، داود؛ و پناهی، علی (۱۳۹۷، ۵ اسفند). مکان‌یابی کتابخانۀ عمومی با استفاده از روش‌های تصمیم‌گیری چند‌معیاره: مطالعۀ موردی شهرستان ملکان [ارائۀ مقاله]. اولین کنفرانس ملی پژوهش‌های نوین معماری و شهرسازی در هزارۀ سوم، مراغه، ایران. بازیابی‌شده از https://www.civilica.com/Paper-UPACONF۰۱-UPACONF۰۱_۰۲۰.html
۱۱. حسینی، سیدعلی؛ علیمرادی، طاهره؛ احدنژادروشی، محمد؛ مختارپور، رضا؛ و خاصه، علی‌اکبر (۱۳۹۳). مکان‌یابی کتابخانه‌های عمومی شهر رشت با استفاده از سامانۀ اطلاعات جغرافیایی (ساج). تحقیقات اطلاع‌رسانی وکتابخانه‌های عمومی، ۲۰(۲)، ۲۷۷-۲۹۶.
۱۲. حیدریان، پیمان؛ رنگزن، کاظم؛ ملکی، سعید؛ تقی‌زاده، ایوب؛ و عزیزی قلاتی، سارا (۱۳۹۳). مکان‌یابی محل دفن پسماند شهری با استفاده از مدل‌های Fuzzy-AHP و Fuzzy-TOPSIS در محیط GIS: مطالعۀ موردی شهر پاکدشت استان تهران. مجلۀ بهداشت و توسعه، ۳(۱)، ۱-۱۳.
۱۳. خضری، مجتبی؛ و جمالی، علی‌اکبر (۱۳۹۷، ۹-۸ اسفند). مکان‌یابی کتابخانه‌های عمومی شهر یزد در محیط GIS [ارائۀ مقاله]. سومین همایش ملی کاربرد مدل‌های پیشرفتۀ تحلیل فضایی (سنجش از دور و GIS) در آمایش سرزمین، دانشگاه آزاد اسلامی واحد یزد، شهرداری یزد، یزد، ایران. https://www.civilica.com/Paper-GISLS۰۳-GISLS۰۳_۰۸۳.html
۱۴. رهنما، محمدرحیم؛ و آقاجانی، حسین (۱۳۸۸). تحلیل توزیع فضایی کتابخانه‌های عمومی در شهر مشهد. کتابداری و اطلاع‌رسانی، ۱۲(۲)، ۷-۲۸.
۱۵. زارعی، احمد؛ سالاری، محمود؛ و عنابستانی، علی‌اکبر (۱۳۹۴). عوامل مؤثر در مکان‌یابی کتابخانه‌های آستان قدس رضوی در مشهد. کتابداری واطلاع‌رسانی، ۱۸(۱)، ۳۳-۵۴.
۱۶. زنگی آبادی، مهدی (۱۳۸۱). تحلیل توزیع فضایی و مکان‌یابی کتابخانه‌های عمومی با استفاده از سیستم اطلاعات جغرافیایی (مطالعۀ موردی: شهر کرمان) [پایان‌نامۀ کارشناسی‌ارشد]. دانشگاه تربیت مدرس.
۱۷. زوارقی، رسول؛ سالکی ملکی، محمدعلی؛ قاسمی خوئی، معصومه؛ و سالکی ملکی، فاطمه (۱۳۹۳). مکان‌یابی کتابخانه‌های عمومی با استفاده از تکنیک تاپسیس- فازی: بررسی موردی کتابخانه‌های عمومی شهر تبریز. تحقیقات اطلاع‌رسانی وکتابخانه‌های عمومی، ۲۰(۲)، ۲۵۴-۲۷۵.
۱۸. سلیمانی، علیرضا؛ مصفا، بهمن؛ و بیناشیشوان، کوروش (۱۳۹۵، ۲۷ خرداد). علل و عوامل مؤثر مکان‌یابی کتابخانه‌های عمومی شهر ارومیه با استفاده از GIS [ارائۀ مقاله]. سومین کنفرانس علمی پژوهشی افق های نوین در علوم جغرافیا و برنامه‌ریزی معماری و شهرسازی ایران، انجمن توسعه و ترویج علوم و فنون بنیادین، تهران، ایران. بازیابی‌شده از
19. https://www.civilica.com/Paper-NICONF03-NICONF03_221.html
۲۰. شیخ‌الاسلامی، علیرضا؛ و زارع‌منش، علی (۱۳۹۵، ۲۰ اسفند). مکان‌یابی کتابخانه‌های عمومی با استفاده از نظام اطلاعات جغرافیایی (مطالعۀ موردی: شهر خرم‌آباد) [ارائۀ مقاله]. دومین کنفرانس ملی جغرافیا و برنامه‌ریزی، معماری و شهرسازی نوین، مرکز مطالعات و تحقیقات اسلامی سروش حکمت مرتضوی، قم، ایران. بازیابی‌شده از https://www.civilica.com/Paper-BGCONF۰۲-BGCONF۰۲_۰۵۳.html
۲۱. عفیفیان، فرزانه؛ حیاتی، زهیر؛ و گلی، علی (۱۳۹۳). مکان‌یابی کتابخانه‌های عمومی با سامانۀ اطلاعات جغرافیایی نمونه: شهر شیراز. تحقیقات اطلاع‌رسانی وکتابخانه‌های عمومی، ۲۰(۲)، ۲۲۹-۲۵۱.
۲۲. غفاریان، علی؛ و حاجی‌وند، حجت (۱۳۹۵، ۱۵ تیر). ارزیابی مکان‌یابی کتابخانه‌های عمومی شهر کرمان [ارائۀ مقاله]. چهارمین کنفرانس ملی توسعۀ پایدار در علوم جغرافیا و برنامه‌ریزی، معماری و شهرسازی، مؤسسۀ آموزش عالی مهر اروند و مرکز راهکارهای دستیابی به توسعۀ پایدار، تهران، ایران. بازیابی‌شده از
23. https://www.civilica.com/Paper-GPACONF04-GPACONF04_030.html
۲۴. فرج‌زاده اصل، منوچهر؛ و معصومی، مرضیه (۱۳۸۵). تحلیل فضایی کتابخانه‌های عمومی منطقۀ ۱۲ تهران با استفاده از GIS. برنامه‌ریزی و آمایش فضا، ۱۰(۱)، ۱۹۱-۲۱۲.
۲۵. فصیحی، حبیب‌اله (۱۳۹۸). تحلیل دسترس‌پذیری کتابخانه‌های عمومی در منطقۀ ۲۰ تهران. تحقیقات اطلاع‌رسانی و کتابخانه‌های عمومی، ۲۵(۲)، ۲۳۳-۲۵۶.
۲۶. قدوسی، مصطفی؛ و صادقی نیارکی، ابوالقاسم (۱۳۹۸). مکان‌یابی کتابخانه‌های عمومی در شهر بجنورد با استفاده از روش تحلیل سلسله‌مراتبی فازی. تحقیقات اطلا‌ع‌رسانی و کتابخانه‌های عمومی، ۲۵(۲)، ۲۹۰-۲۵۷.
۲۷. محمودزاده، حسن؛ و نوری، الهه (۱۳۹۶). بررسی توزیع فضایی کتابخانه‌های عمومی شهر ارومیه با استفاده از الگوریتم‌های فازی و GIS با تأکید بر عدالت اجتماعی. تحقیقات اطلاع‌رسانی وکتابخانه‌های عمومی، ۲۳(۴)، ۴۴۱-۴۶۵.
۲۸. مختارپور، رضا؛ تقی‌زاده، ایوب؛ و رنگزن، کاظم (۱۳۸۸). مکان‌یابی کتابخانه‌های عمومی شهرستان اهواز با استفاده از سامانۀ اطلاعات جغرافیایی (ساج). کتابداری و اطلاع‌رسانی، ۱۲(۲)، ۲۹-۴۴.
۲۹. مدیری، مهدی؛ شاطریان، محسن؛ و حسینی، احمد (۱۳۹۷). مکان‌یابی کتابخانه‌های عمومی شهر تهران به‌منظور بهبود دسترسی شهروندان. فصلنامۀ نگرش‌های نو به جغرافیایی انسانی، ۱۰(۲)، ۲۳۱-۲۴۷.
۳۰. مرادی، شیما؛ و فریدی، محمدرضا (۱۳۹۷). مکان‌یابی کتابخانه‌های عمومی منطقۀ ۳ شهر تهران با استفاده از جی. آی . اس. دانش‌شناسی، ۱۱(۴۰)، ۳۵-۴۵.
۳۱. منصوری مرادیان، سمیه (۱۳۹۲، ۸ اسفند). توزیع فضایی و مکان‌یابی کتابخانه‌های عمومی با استفاده از مدل AHP و تکنیک GIS (مطالعۀ موردی: شهر همدان) [ارائۀ مقاله]. اولین همایش ملی جغرافیا، شهرسازی و توسعۀ پایدار، تهران، انجمن محیط زیست کومش دانشگاه تهران، دانشگاه صنعت هوایی و قطب برنامه‌ریزی و توسعۀ پایدار دانشگاه تهران، ایران. بازیابی‌شده از https://www.civilica.com/Paper-GUPSD۰۱-GUPSD۰۱_۱۱۳۹.html
۳۲. منوچهری، محسن؛ حامدی، یاسمین؛ و منوچهری، میترا (۱۳۹۶، ۲۹ شهریور). ضوابط ایجاد، امکان و مکان‌یابی کتابخانۀ محلی (نمونۀ موردی: محلۀ خیرآباد یزد) [ارائۀ مقاله]. اولین همایش اندیشه و فناوری های نوین در علوم جغرافیایی. دانشگاه زنجان، گروه جغرافیا، زنجان، ایران.
۳۳. موحد، علی؛ و زارعی، بلال (۱۳۹۰). ارائه الگویی برای مکان‌گزینی فضایی کتابخانه‌های عمومی شهر اهواز با استفاده از سامانۀ اطلاعات جغرافیایی، نشریۀ علمی جغرافیا و برنامه‌ریزی، ۱۶(۳۵)، ۱۳۷-۱۶۲.
۳۴. هاشمی، ماجد؛ اصغری، آزاد؛ و رحمتی، حیدر (۱۳۹۳). مکان‌یابی کتابخانه‌های عمومی شهر سقز با استفاده از سامانۀ اطلاعات جغرافیایی (ساج). آمایش محیط، ۷(۲۶)، ۱۵۱-۱۶۸.
35. Arendt, A., Morris, A., & Stephens, M. (2018). Public library use of geographic information systems in the United States. Journal of Library Administration, 58(8), 779-805.
36. Bishop, B. W., Mandel, L. H., & McClure, C. R. (2011). Geographic information systems (GIS) in public library assessment. LIBRES Library and Information Science Research Electronic Journal, 21(1), 1.
37. Chambers, D., Epstein, D., Walker, S., Fayter, D., Paton, F., Wright, K., ... & Woolacott, N. (2009). Endovascular stents for abdominal aortic aneurysms: a systematic review and economic model. Health Technology Assessment (Winchester, England), 13(48), 1-189.
38. Chalmers, I., Hedges, L. V., & Cooper, H. (2002). A brief history of research synthesis. Evaluation & the health professions, 25(1), 12-37.
39. Page, N., Langford, M., & Higgs, G. (2020). Exploring spatiotemporal variations in public library provision following a prolonged period of economic austerity: A GIS approach. Area, 52(2), 342-353.
40. Shorabeh, S. N., Varnaseri, A., Firozjaei, M. K., Nickravesh, F., & Samany, N. N. (2020). Spatial modeling of areas suitable for public libraries construction by integration of GIS and multi-attribute decision making: Case study Tehran, Iran. Library & Information Science Research, 42(2), 101017.
41. Zakrajšek, F. J., & Vodeb, V. (2020). Agent-based geographical modeling of public library locations. Library & Information Science Research, 42(2), 101013.