شناسایی مؤلفه‌های مدل درآمدزایی کتابخانه‌های عمومی ایران

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی د کتری، علم اطلاعات و دانش‌شناسی، دانشکدۀ علوم انسانی، دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران شمال، تهران، ایران

2 دانشیار، گروه علم اطلاعات و دانش‌شناسی، دانشکدۀ علوم انسانی، دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران شمال، تهران، ایران

3 دانشیار، گروه علم اطلاعات و دانش‌شناسی، دانشگاه پیام نور، تهران، ایران

10.61186/publij.29.4.500
چکیده
هدف: کاهش بودجه از یک سو و نیاز به ارائۀ خدمات نوین و خلاقانه ازسوی‌دیگر، مدیران و کتابداران را بر آن داشته است تا به‌دنبال راهکاری برای خلق درآمد و ایجاد فرصت‌‌های جدید برای درآمدزایی باشند. هدف این پژوهش، شناسایی مؤلفه‌های مؤثر بر درآمدزایی در کتابخانه‌های عمومی ایران است.
روش: این پژوهش، کاربردی و به‌لحاظ نوع، مرور نظام‌مند بوده و با روش فراتحلیل انجام شده است. جامعۀ آماری شامل کلیۀ مقالات علمی و پژوهشی با موضوع درآمدزایی و بازاریابی در کتابخانه‌‌های عمومی ایران است که در نشریات فارسی‌زبان منتشر شده است. ابزار گردآوری اطلاعات، یک سیاهۀ وارسی محقق‌ساخته و ابزار حیاتی Glynn است. داده‌های گردآوری‌شده، با نرم‌افزار جامع فراتحلیل (نسخۀ 2.0) تجزیه‌وتحلیل شد.
یافته‌‌ها: یافته‌ها نشان داد که در سطح اطمینان 95 درصد، افراد، مکان، محصول، تشویق و ترغیب، قیمت، کیفیت خدمات، تعامل با مخاطب و شخصی‌سازی خدمات از مؤلفه‌های تأثیرگذار بر درآمدزایی در کتابخانه‌ها هستند. افراد دارای اندازۀ اثر قوی بوده و مؤلفه‌های مکان، محصول، تشویق و ترغیب و قیمت دارای شدت تأثیر متوسط هستند. شدت اثر مؤلفه‌های کیفیت خدمات، تعامل با مخاطب و شخصی‌سازی خدمات، ضعیف است. نتایج آزمون‌های ناهمگونی نشان داد پژوهش‌های مورد بررسی ناهمگن بوده و ازاین‌رو از اندازۀ اثر تصادفی استفاده شده است. نمودار قیفی، بیانگر خطای استاندارد بالا و سوگیری زیاد است. به عبارت دیگر، توزیع پژوهش‌ها نرمال و تصادفی نیست. ایجاد تعادل بین درآمدزایی و مأموریت اصلی از ملاحظات مهم برای کتابخانه‌‌های عمومی است. کتابخانه‌‌ها می‌‌توانند با تکیه بر راهکارهایی مانند تمرکز بر ارائۀ خدمات و منابع باکیفیت، اولویت‌بندی نیازهای جامعه، شفاف‌‌سازی جریان درآمدزایی و تمرکز بر اهداف و رسالت کتابخانه‌‌های عمومی به برقراری این تعادل کمک کنند. ایجاد زیرساخت‏‌های مناسب با تغییرات و تحولات حاصل از فناوری‏‌های اطلاعاتی و ارتباطی و ایجاد نظام‏‌های اطلاعاتی منسجم، ارائۀ خدمات اطلاعاتی متنوع، تدوین برنامه‏‌ها و راهبردهای مناسب برای تبلیغ محصولات، اصلاح ساختار کاری کتابخانه، همکاری و ارتباطات مناسب با دیگر سازمان‏‌های کارآفرین و افراد خیّر، جذب کتابداران و متخصصان خلاق و دعوت از متخصصان حوزه‌‏های مختلف علمی برای ارائۀ مشاوره اطلاعاتی، ارزیابی خدمات و محصولات ارائه‌شده و عرضۀ خدمات مطابق با نیازهای اطلاعاتی کاربران ازجمله اقداماتی است که سبب بهبود و ارتقای جریان درآمدزایی در کتابخانه‌‌ها می‌شود. 
اصالت/ارزش: با توجه به کاهش بودجه و رکود اقتصادی تحمیل‌شده بر نهادهای دولتی، اجرا و پیاده‌‌سازی مدل‌‌های درآمدزایی و بازاریابی در کتابخانه‌‌ها بیش از پیش اهمیت یافته است. این پژوهش سعی دارد با مطالعۀ پژوهش‌‌های پیشین، مهم‌ترین عوامل مؤثر بر درآمدزایی کتابخانه‌‌های عمومی را شناسایی کند.

کلیدواژه‌ها


۱. اکبری، عسگر (۱۴۰۰). الگوی امکان‌سنجی اقتصاد خلاق در کتابخانه‌‌های عمومی با روش نظریۀ زمینه‌‌ای. تحقیقات اطلاع‌‌رسانی و کتابخانه‌‌های عمومی، ۲۷(۴)، ۵۸۱-۶۱۰. [DOI:۱۰,۵۲۵۴۷/publij.۲۷.۴.۵۸۱]
۲. اکبری، عسگر (۱۴۰۱). نقش اقتصاد خلاق در کارآفرینی و درآمدزایی کتابخانه‌‌های عمومی: مرور نظام‌‌مند. تحقیقات اطلاع‌‌رسانی و کتابخانه‌‌های عمومی، ۲۸(۲)، ۱۰-۳۱. [DOI:۱۰,۵۲۵۴۷/publij.۲۸.۲.۱۰]
۳. امیر اینانلو، الهه؛ زارعی، عاطفه؛ و حاجی‌‌زین‌‌العابدینی، محسن (۱۴۰۰). شناسایی مؤلفه‌‌های مناسب الگوی آمیختۀ بازاریابی کتابخانه‌‌های عمومی ایران. دانش‌شناسی، ۱۴(۵۲)، ۱-۱۸.
۴. تفرشی، شکوه؛ و صدیق، مرضیه (۱۳۹۲). مقایسۀ به‌‌کارگیری شیوۀ آمیختۀ بازاریابی ۴p در کتابخانه‌‌های عمومی نهادی و مشارکتی استان قم. دانش‌‌شناسی، ۶(۲۲)، ۱-۱۹.
۵. توحیدی‌‌نیا، مریم (۱۳۹۹). طراحی مدل درآمدزایی باشگاه‌‌های ورزشی بانوان شهر تهران [پایان‌‌نامۀ کارشناسی‌ارشد]. دانشگاه شهید بهشتی.
۶. جعفری، افسانه؛ مرادی، محمود؛ و زارع، امین (۱۳۹۷). مقایسۀ به‌‌کارگیری آمیختۀ بازاریابی مشتری‌‌مداری در کتابخانه‌‌های دانشگاهی شهر کرمانشاه: دانشجویان دانشگاه رازی و علوم پزشکی کرمانشاه. تحقیقات کتابداری و اطلاع‌‌رسانی دانشگاهی، ۵۲(۳)، ۱۴۱-۱۶۶.
۷. جلیل‌پور، پیمان؛ و فرج‌پهلو، عبدالحسین (۱۳۹۲). بررسی امکان به‌کارگیری مدل بازاریابی ۴P درکتابخانه‌های عمومی استان خوزستان براساس نظرات مدیران و کتابداران این کتابخانه‌ها. تحقیقات اطلاع‌رسانی و کتابخانه‌های عمومی، ۱۹(۴)، ۵۱۱-۵۲۵.
۸. حاجی‌زین‌العابدینی، محسن؛ رحمانی، مهدی؛ و انصاری، مریم (۱۳۹۷). تحلیل برنامه‌های بازاریابی کتابخانه‌های دانشگاهی دنیا و ارائۀ الگوی پیشنهادی برنامۀ بازاریابی خدمات کتابخانه‌های دانشگاهی ایران. کتابداری و اطلاع‌رسانی، ۲۱(۱)، ۱۲۳-۱۵۲.
۹. سعید، وجیهه؛ و سهیلی، فرامرز (۱۳۹۴). بررسی وضعیت کتابخانۀ پردیس بین‌‌المللی کیش دانشگاه تهران براساس اصول بازاریابی مدل ۴ پی از دیدگاه کاربران. پژوهش‌های کتابخانه‌های دیجیتالی و هوشمند، ۲(۳)، ۴۲-۳۳.
۱۰. سلامی، مریم؛ و خدابخشی، مریم (۱۳۹۶). مطالعۀ وضعیت فرایند بازاریابی در کتابخانه‌‌های دانشگاهی شهر بیرجند. مطالعات فرهنگی‌اجتماعی خراسان، ۱۱(۳)، ۲۴-۴۵.
۱۱. صلح‌دوست، فاطمه؛ و جعفرزاده کرمانی، زهرا (۱۳۹۵). بررسی رفتار نوآورانۀ کتابداران و عامل‌های مؤثر بر آن در فرایند مجموعه‌سازی (مطالعۀ موردی: کتابخانۀ مرکزی آستان قدس رضوی). پژوهش‌نامۀ کتابداری و اطلاع‌رسانی، ۶(۱)، ۲۴۳-۲۶۱.
۱۲. عابدی، الهام؛ فهیمی‌‌فرد، سپیده؛ و صراف‌‌زاده، مریم (۱۴۰۰). شناسایی راهکارهای تأمین مالی در کتابخانه‌‌های مرکزی دانشگاه‌‌های دولتی شهر تهران. تحقیقات کتابداری و اطلاع‌‌رسانی دانشگاهی، ۵۵(۱)، ۹۶-۱۱۶.
۱۳. قاضی میرسعید، جواد؛ معتمدی، نادیا؛ و شاهیوند، متین (۱۳۹۷). مقایسۀ بازاریابی در کتابخانه‌‌های دانشگاه علوم پزشکی تهران و شهید بهشتی براساس مدل ۷p در سال ۱۳۹۶. پیاورد سلامت، ۱۲(۴)، ۳۲۴-۳۳۳.
۱۴. قاضی‌زاده، حمید؛ و معرفت، رحمان (۱۳۹۲). توسعۀ خدمات غیررایگان در کتابخانه‌ها. پژوهش‌نامۀ کتابداری و اطلاع‌رسانی، ۳(۱)، ۱۰۱-۱۱۲.
۱۵. کارکو، هاجر؛ نظری، فریبا؛ و درزیان عزیزی، عبدالهادی (۱۳۹۷). امکان‌سنجی اجرای طرح راهبردی بازاریابی خدمات اطلاعاتی در کتابخانه‌‌های مرکزی واحدهای دانشگاهی اهواز با گروه‌‌بندی در عناصر هفت پی و محوریت قوانین رانگاناتان. مطالعات کتابداری و علم اطلاعات دانشگاه شهید چمران اهواز، ۱۰(۲۴)، ۱۲۹-۱۵۰.
۱۶. کرجی، میترا؛ جعفری، مریم؛ و رشیدی‌تبار، شب‌‌بو (۱۳۹۴). بررسی عوامل مؤثر بر جذب کاربران با استفاده از عناصر آمیختۀ بازاریابی مدل ۴P در کتابخانه‌های عمومی شهر سنندج. کتابداری و اطلاع‌رسانی، ۱۸(۱)، ۹۱-۱۱۴.
۱۷. گوهری، حمیده؛ رحمتی‌‌تاش، مریم؛ و تاجداران، منصور (۱۳۸۸). بررسی میزان استفادۀ کتابخانه‌‌های عمومی شهر تهران از اصول بازاریابی. تحقیقات اطلاع‌‌رسانی و کتابخانه‌‌های عمومی، ۱۵(۴)، ۱۲۵-۱۴۶.
۱۸. مرادی مال امیری، سهیلا؛ مرادی، محمود؛ و زارع، امین (۱۴۰۰). مقایسۀ به‌‌کارگیری آمیخته بازاریابی مشتری‌‌مداری ۴ سی در کتابخانه‌‌های عمومی شهر کرمانشاه براساس دیدگاه کاربران. دانش‌شناسی، ۱۴(۵۲)، ۵۲-۶۶.
۱۹. نوشین‌‌فرد، فاطمه؛ و ضیایی، ثریا (۱۳۹۰). آمیختۀ بازاریابی در وبسایت کتابخانه‌‌های مرکزی دانشگاه‌‌های ایران. تحقیقات کتابداری و اطلاع‌‌رسانی دانشگاهی، ۴۵(۵۶)، ۷۷-۹۶.
20. Abdelrazig, A. A. M. (2018). Marketing of Library and Information Services in Academic Libraries: A Case Study of University of Gezira Libraries, Sudan (2018) [Doctoral dissertation, University of Gezira].
21. Glynn, L. (2006). A critical appraisal tool for library and information research. Library Hi Tech, 24(3), 387-399. [DOI:10.1108/07378830610692154]
22. Kumara, B., & Naik H., S. (2018). Revenue generation and financial management in public libraries: an analysis. Library science, 6(2), 106-108.
23. Lamba, M. (2019). Marketing of academic health libraries 2.0: A case study. Library Management, 40(3/4), 155-177. [DOI:10.1108/LM-03-2018-0013]
24. Shaifuddin, N., Md Rushdi, S. R., & Abdullah Sani, M. K. J. (2021). Outside revenue generation for academic libraries in emerging markets: a view from Klang valley in Malaysia. Library Management, 42(1/2), 56-69. [DOI:10.1108/LM-04-2020-0059]