تحلیل فضایی کتابخانه‌‌های عمومی شهر رشت

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

دکتری تخصصی آب و هواشناسی، استادیار گروه جغرافیا، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه گیلان، ایران

10.61186/publij.30.2.192
چکیده
هدف: هدف این پژوهش واکاوی نحوه توزیع فضایی کتابخانه‌‌های فعلی در سطح شهر رشت و همچنین وضعیت بهینه توزیع کتابخانه‌‌ها در آینده است.
روش: در این پژوهش از داده‌‌های کتابخانه‌‌های موجود رشت، بلوک‌‌های آماری سرشماری سال 1395 شهر رشت و داده‌‌های مکانی شهر رشت در قالب شیپ فایل استفاده شد. این پژوهش بر اساس دستورالعمل نهاد کتابخانه‌‌های عمومی کشور، مصوب 1397 انجام شده است. از تحلیل‌‌های آمار فضایی برای بررسی نحوه توزیع فضایی کتابخانه‌‌های موجود و از تحلیل شبکه برای تعیین محدوده خدمت کتابخانه‌‌ها استفاده شده است. برای اولویت‌‌بندی محدوده‌های خدمتِ آینده، از مدل تصمیم‌‌گیری ویکور استفاده شد.
یافته‌ها: مقادیر آزمون‌‌ها بیانگر توزیع ناهمگون بر اساس جمعیت یا فاصله از مراکز جمعیتی است. توزیع کتابخانه‌‌ها در رشت مناسب نیست و بیشتر در مرکز شهر متمرکز و جنوب، غرب و شمال شهر رشت دارای پوشش کتابخانه‌ای کمی هستند. بر اساس معیار فاصله و جمعیت برای کتابخانه‌های موجود، چهار محدوده خدمت تعیین و با توجه به نزدیکی برخی کتابخانه‌‌ها به یکدیگر، محدوده خدمت آنها با یکدیگر ادغام شد. با توجه به جمعیت شهر رشت 14991 متر مربع کمبود زیربنای کتابخانه‌ای برای رسیدن به استاندارد دسترسی در این شهر وجود دارد. کتابخانه‌‌های موجود فقط 163633 نفر (معادل 2/24 درصد) از جمعیت رشت را تحت پوشش قرار‌‌ می‌دهند و با توسعه حدود 3500 مترمربعی فضای کتابخانه‌‌‌ای می‌توان کل این جمعیت را پوشش داد که در مجموع 4/32 درصد از جمعیت رشت پوشش داده خواهد شد. با انجام تحلیل شبکه و اعمال فیلترهای فاصله و جمعیت، تعداد بیست محدوده خدمت آینده در شهر رشت پیشنهاد شد تا به عادلانه‌‌ترین حالت جمعیت شهر رشت را تحت پوشش قرار دهند. این بیست محدوده 3/65 درصد از جمعیت شهر رشت را تحت پوشش قرار خواهند داد که در صورت محقق شدن آنها و افزایش سطح زیربنای کتابخانه‌‌های فعلی، در مجموع 7/97 درصد از جمعیت شهر رشت تحت پوشش کتابخانه‌‌های عمومی قرار خواهند گرفت. در تعیین اولویت محدوده‌‌های خدمتِ آینده، جمعیت اهمیت بیشتری از فاصله داشته و به ترتیب مناطقی با بیشترین جمعیت در جنوب، غرب، شمال و شمال شرق شهر رشت در شش اولویت اول برای احداث کتابخانه‌‌های جدید قرار دارند و مناطق حاشیه‌ای در شمال شهر رشت به دلیل جمعیت کمتر و نزدیک‌‌تر بودن به کتابخانه‌‌های موجود در اولویت‌‌های آخر قرار گرفته‌‌اند. 3/2 درصد از جمعیت رشت، نیز حائز شرایط لازم جمعیتی و محدودیت فاصله‌‌ای نیستند و در حال حاضر برای آنها نمی‌توان تأسیس کتابخانه جدید را پیشنهاد کرد که عمدتاً در جنوب شهر رشت مستقر هستند.
اصالت/ارزش: انجام مطالعات آمایش سرزمین اساس برنامه‌‌ریزی‌‌های آینده است. کمبود این نوع مطالعات و نبود آینده نگری منجر به اتلاف منابع و دوباره‌‌کاری در پروژه‌‌های مختلف خواهد شد. این پژوهش با توجه به معیارهای اساسی به تعیین میزان زیربنای کتابخانه‌‌ها بر اساس جمعیت، میزان مورد نیاز افزایش زیربنای کتابخانه‌های موجود و همچنین تعداد و مساحت کتابخانه‌‌های جدید جهت پوشش دادن به نیازهای جمعیت شهر رشت پرداخته است که با عمل کردن به آن می‌توان به صورت اصولی کتابخانه‌‌ها را در رشت گسترش داد و کتابخانه‌‌های جدید را در مناطق مناسب شهر رشت تأسیس کرد.

کلیدواژه‌ها


۱. اباذری، زهرا؛ باب‌الحوائجی، فهیمه؛ و جهانگیری‌فرد، بهنام (۱۳۹۲). مکان‌یابی کتابخانه‌‌های عمومی منطقه چهار شهر تهران با استفاده از GIS. تحقیقات اطلاع‌رسانی و کتابخانه‌های عمومی، ۱۹(۴)، ۵۲۷-۵۴۷.
۲. اسفندیاری‌مقدم، علیرضا؛ و صابری، محمدکریم (۱۳۹۳). مقایسه وضعیت کتابخانه‌‌های عمومی استان همدان با سند چشم‌انداز نهاد کتابخانه‌‌های عمومی در افق ایران ۱۴۰۴. تحقیقات اطلاع‌رسانی و کتابخانه‌‌های عمومی، ۲۰(۴)، ۶۴۳-۶۵۹.
۳. التماسی، مهشید؛ فهیم نیا، فاطمه؛ و ابویی اردکان، محمد (۱۴۰۰). مدل پارادایمی خدمات و برنامه‌‌های کابرمحور کتابخانه‌‌های عمومی: مطالعه موردی کتابخانه‌‌های نهاد کتابخانه‌‌های عمومی کشور. بازیابی دانش و نظام‌‌های معنایی، ۷(۴)، ۴۷-۶۳.
۴. بهرامی، محبوبه؛ ولیپوری، معصومه؛ و حجی ملایری، پریسا (۱۳۹۴). توزیع فضایی و مکان‌یابی کتابخانه‌‌های عمومی شهر بروجرد با استفاده از مدل AHP و تکنیک GIS. جغرافیا و برنامه‌ریزی محیطی، ۲۶(۱)، ۲۰۳-۲۲۰.
۵. تقی‌زاده، نازنین؛ ابراهیمی، سعیده؛ ایزدی، حسن؛ و گلی، علی (۱۳۹۹). سطح‌بندی امکانات و خدمات کتابخانه‌‌های عمومی استان فارس با استفاده از توابع تحلیل فضایی و تحلیل سلسله مراتبی. تحقیقات اطلاع‌رسانی و کتابخانه‌‌های عمومی، ۲۶(۱)، ۷۷-۱۱۰.
۶. تمدن، حمیدرضا؛ قیاسی، میترا؛ و رضوی، علی‌اصغر (۱۴۰۰). مروری نظام‌مند بر پژوهش‌‌های مکان‌یابی کتابخانه‌‌های عمومی با استفاده از نظام اطلاعات جغرافیایی. تحقیقات اطلاع‌رسانی و کتابخانه‌‌های عمومی، ۲۷(۳)، ۴۶۷-۴۹۱.
۷. جعفری باقی‌آبادی، سمیه؛ حسن‌زاده، محمد؛ و زندیان، فاطمه (۱۳۹۸). مقایسه اثربخشی کتابخانه‌‌های عمومی وابسته به نهاد کتابخانه‌‌های عمومی و سازمان فرهنگی هنری شهرداری. پژوهشنامه کتابداری و اطلاع‌رسانی، ۹(۱)، ۳۳۰-۳۴۹.
۸. حاتمی‌نژاد، حسین؛ فرهودی، رحمت الله؛ و محمدپور جابری، مرتضی (۱۳۸۷). تحلیل نابرابری اجتماعی در برخورداری از کاربری‌‌های خدمات شهری، مورد مطالعه: شهر اسفراین. پژوهش‌‌های جغرافیایی انسانی، ۴۱(۳)، ۷۱-۸۵.
۹. حسینی، علی؛ علیمرادی، طاهره؛ احدنژاد، روشی؛ مختارپور، رضا؛ و خاصه، علی‌اکبر (۱۳۹۳). مکان‌یابی کتابخانه‌‌های عمومی شهر رشت با استفاده از سامانه اطلاعات جغرافیایی (ساج). تحقیقات اطلاع‌رسانی و کتابخانه‌‌های عمومی، ۲۰(۲)، ۲۷۷-۲۹۶.
۱۰. دهقانی سانیج، جلال؛ و محمودی، حسن (۱۳۹۰). شناسایی و رتبه‌بندی معیارهای موثر بر مکان‌یابی کتابخانه‌‌های عمومی با استفاده از ANP فازی و TOPSIS فازی. کتابداری و اطلاع‌رسانی، ۱۴(۱)، ۳۱۹-۳۴۵.
۱۱. رهنما، محمدرحیم؛ و آقاجانی، حسین، (۱۳۸۸). تحلیل توزیع فضایی کتابخانه‌‌های عمومی در شهر مشهد. کتابداری و اطلاع‌رسانی، ۱۲(۲)، ۷-۲۸.
۱۲. زارع، امین؛ گودینی، یاسر؛ و ریاحی، عارف (۱۳۹۴). مطالعه عوامل موثر بر استفاده از کتابخانه‌‌های عمومی (مطالعه موردی کاربران کتابخانه‌‌های عمومی شهر کرمانشاه). نظام‌‌ها و خدمات اطلاعاتی، ۴(۳و۴)، ۵۱-۶۲.
۱۳. زوارقی، رسول؛ سالکی‌ملکی، محمدعلی؛ قاسمی‌خوئی، معصومه؛ و سالکی ملکی، فاطمه (۱۳۹۳). مکان‌یابی کتابخانه‌‌های عمومی با استفاده از تکنیک تاپسیس-فازی: بررسی موردی کتابخانه‌‌های عمومی شهر تبریز. تحقیقات اطلاع‌رسانی و کتابخانه‌‌های عمومی، ۲۰(۲)، ۲۵۳-۲۷۵.
۱۴. زیاری، یوسفعلی؛ و خطیب‌زاده، فرشته (۱۳۹۱). تلفیق و تحلیل شبکه در محیط GIS جهت مکان‌گزینی کاربری درمانی (بیمارستان)؛ مطالعه موردی شهر سمنان. مدیریت شهری و روستایی، ۱۰(۲)، ۲۴۷-۲۵۸.
۱۵. صدرا، فاطمه؛ و پاشاپور، حجت‌اله (۱۳۹۵). تحلیل فضایی-مکانی مدل‌‌های تصمیم‌گیری چندمعیاره فازی در مکان‌گزینی کتابخانه عمومی، مطالعه موردی: منطقه چهار کلانشهر تبریز. فصلنامه جغرافیایی سرزمین، ۱۳(۱)، ۹۳-۱۰۸.
۱۶. طالشی، مصطفی؛ و حکیم دوست، یاسر (۱۳۹۸). تحلیل فضایی توسعه‌‌یافتگی مناطق روستایی با تأکید بر نقش‌‌آفرینی اشتغال زنان روستایی در شهرستان رامسر. مطالعات برنامه‌ریزی سکونتگاه‌‌های روستایی، ۱۴(۲)، ۴۷۳-۴۸۹.
۱۷. عابدینی، موسی؛ پیروزی، الناز؛ آقایاری، لیلا؛ و استادی، الناز (۱۳۹۶). پهنه‌بندی خطر سیلاب در شهرستان مشکین شهر با استفاده از مدل ویکور. فصلنامه جغرافیایی سرزمین، ۱۴(۴)، ۲۱-۳۴.
۱۸. عفیفیان، فرزانه؛ حیاتی، زهیر؛ و گلی، علی (۱۳۹۳). مکان‌یابی کتابخانه‌‌های عمومی با سامانه اطلاعات جغرافیایی نمونه: شهر شیراز. تحقیقات اطلاع‌رسانی و کتابخانه‌‌های عمومی، ۲۰(۲)، ۲۲۹-۲۵۱.
۱۹. فرج‌پهلو، عبدالحسین؛ آخشیک، سمیه‌سادات؛ و رجبعلی بگلو، رضا (۱۳۹۴). متناسب‌سازی مدل تعالی سازمانی برای کتابخانه‌‌های عمومی ایران (مطالعه موردی کتابخانه‌‌های عمومی ایران). تحقیقات اطلاع‌رسانی و کتابخانه‌‌های عمومی، ۲۱(۴)، ۵۲۹-۵۴۷.
۲۰. فصیحی، حبیب‌اله (۱۳۹۸). تحلیل دسترس‌پذیری کتابخانه‌‌های عمومی در منطقه ۲۰ تهران. تحقیقات اطلاع‌رسانی و کتابخانه‌‌های عمومی، ۲۵(۲)، ۲۳۳-۲۵۶.
۲۱. قدوسی، مصطفی؛ و صادقی نیارکی، ابوالقاسم (۱۳۹۸). مکانیابی کتابخانه‌‌های عمومی در شهر بجنورد با استفاده از روش تحلیل سلسله‌مراتبی فازی. تحقیقات اطلاع‌رسانی و کتابخانه‌‌های عمومی، ۲۵(۲)، ۲۵۷-۲۹۰.
۲۲. قنبری ابوالفضل؛ و قنبری، محمد (۱۳۹۰). ارزیابی توزیع فضایی پارک‌‌های شهری تبریز با استفاده از سیستم اطلاعات جغرافیایی GIS (روش تطبیقی تحلیل شبکه و بافرینگ). جغرافیا و برنامه‌‌ریزی محیطی، ۲۴(۲)، ۲۲۳-۲۳۴.
۲۳. مختارپور، رضا (۱۳۸۷). مکان‌یابی کتابخانه‌‌های عمومی کشور: ضرورت و مؤلفه‌‌ها (با تأکید بر سامانه اطلاعات جغرافیایی). پژوهش‌نامه پردازش و مدیریت اطلاعات، ۲۴(۱)، ۲۰۳-۲۱۷.
۲۴. مختارپور، رضا؛ تقی زاده، ایوب؛ و رنگزن، کاظم (۱۳۸۸). مکان‌یابی کتابخانه‌‌های عمومی شهرستان اهواز با استفاده از سامانه اطلاعات جغرافیایی (ساج). کتابداری و اطلاع‌رسانی، ۱۲(۲)، ۲۹-۴۴.
۲۵. مدیری، مهدی؛ شاطریان، محسن؛ و حسینی، احمد (۱۳۹۷). مکان‌یابی کتابخانه‌‌های عمومی شهر تهران به منظور بهبود دسترسی شهروندان. نگرش‌‌های نو در جغرافیای انسانی، ۱۰(۲)، ۲۳۱-۲۴۷.
۲۶. مرکز آمار ایران (۱۳۹۵). سالنامه آماری. آمار و اطلاعات استان گیلان.
۲۷. میری، انیس؛ اسلامی، مریم؛ و مرجانی، عباس (۱۳۹۵). شخصی‌سازی ارائه خدمات در کتابخانه‌‌های عمومی از دیدگاه کتابداران کتابخانه‌‌های عمومی شهر مشهد. پژوهش‌نامه کتابداری و اطلاع‌رسانی، ۶(۲)، ۲۲۷-۲۴۳.
۲۸. نادری، فتح‌الله؛ ناصری، بهروز؛ و بسطامی، نعمت‌اله (۱۴۰۰). کارایی مدل ویکور در پهنه‌بندی خطر زمین لغزش در حوضه آبخیز سد گلال استان ایلام. جغرافیا و مخاطرات محیطی، ۸(۱)، ۲۱-۳۹.
۲۹. نهاد کتابخانه‌‌های عمومی کشور (۱۳۹۷). آمایش سرزمینی کتابخانه‌‌های عمومی ایران (دستورالعمل تعیین محدوده‌‌های خدمت). معاونت پژوهشی دانشکده جغرافیای دانشگاه تهران.
۳۰. هاشمی، ماجد؛ اصغری، آزاد؛ و رحمتی، حیدر (۱۳۹۳). مکان‌یابی کتابخانه‌‌های عمومی شهر سقز با استفاده از سامانه اطلاعات جغرافیایی (ساج). آمایش محیط، ۷(۲)، ۱۵۱-۱۶۸.
31. Chandrasekar, K., & Sivathaasan, N. (2016). Children's section of the Jaffna Public Library: User satisfaction survey. Library Review, 65(1/2), 108-119. [DOI:10.1108/LR-05-2015-0050]
32. Chowdhury, S., Islam, Sh., & Islam, A. (2011). The information literacy education readiness of central public library (CPL) in Dhaka of Bangladesh. International Journal of Information Science and Management, 1(2), 23-44.
33. Koontz, C., & Gubbin, B. (2010). IFLA public library service guidelines [e-book]. Retrieved August 22, 2016 from: https://www.degruyter.com/view/product/43971. [DOI:10.1515/9783110232271.bm]
34. Soheili, J. & Marandi, M. (2017). Evaluating the quality of optimal privacy in the study spaces of libraries and its impact on the satisfaction rates of consulting individuals (Case study: Public library of Qazvin). Space Ontology International Journal, 6(1), 47-54.